Verhaalmechanismen

Dwangmiddel

Wanneer een vordering in kort geding niet kan worden ingesteld wegens een gebrek aan urgentie, kunnen verbodsvorderingen dienen om een bevel te verkrijgen om een einde te maken aan bedreigingen en/of schade als gevolg van bedrijfsgerelateerde mensenrechtenschendingen. Deze procedure kan worden gebruikt tegen discriminerende handelingen, overtredingen van sociale wetgeving, bedreigingen van consumenten, oneerlijke praktijken tegen bedrijven, milieuschade en schendingen van gegevensverwerking. Soms kan een dwangmiddel ook worden gevraagd als collectieve vergoeding. Om deze vorderingen te kunnen gebruiken, moet de rechthebbende of de belanghebbende aantonen dat de handeling illegaal is en dat hij er belang bij heeft om deze te stoppen. Sommige bevelen kunnen alleen door specifieke eisers worden ingesteld. Administratieve autoriteiten kunnen een gerechtelijk bevel instellen als de schending van mensenrechten binnen hun bevoegdheid valt.

Resultaat: Injunctieve vorderingen bieden tijdelijke verlichting, maar zonder het probleem definitief op te lossen, een sanctie op te leggen of schadeloosstelling te eisen.

Civiele rechtbanken

Geschillen over onrechtmatige daad zijn de meest prominente gerechtelijke weg voor slachtoffers om schadeloosstelling te krijgen van bedrijven en/of de staat in onrechtmatige daadszaken, wanneer de schending van mensenrechten plaatsvindt buiten een contractuele relatie. Drie voorwaarden zijn essentieel om rechtbanken in te schakelen:

• Fout (Burgerlijk Wetboek, art. 6.6) Dit kan een handeling of een nalaten zijn die resulteert in een schending van een wettelijke regel die bepaald gedrag oplegt of verbiedt, of van de algemene zorgvuldigheidsstandaard die van toepassing is op sociale interacties.
• Schade omvat de economische en niet-economische gevolgen van de schending van een wettelijk beschermd persoonlijk belang (Burgerlijk Wetboek, art. 6.24, 6.26)).
• Causaal verband tussen de twee (Burgerlijk Wetboek, art. 6.18). Als niet duidelijk is hoe waarschijnlijk het is dat de schade zich buiten schuld zal voordoen, of als meerdere partijen aansprakelijk kunnen zijn voor dezelfde schade, kan een proportionele aansprakelijkheid met gedeeltelijke schadeloosstelling worden erkend. Zie de mate van waarschijnlijkheid van het oorzakelijk verband in (Burgerlijk Wetboek art. 6.22, 6.23).

Vorderingen tegen overheidsinstanties volgen dezelfde gerechtelijke weg als onrechtmatige daadszaken tegen bedrijven, wanneer de staat zijn plicht om het gedrag van bedrijven te reguleren niet nakomt, wanneer hij optreedt als economische agent (bijv. via staatsbedrijven of openbare aanbestedingen), of wanneer hij subsidies toekent aan bedrijven waarvan beweerd wordt dat ze de mensenrechten schenden. Slachtoffers kunnen kiezen tussen het aanvechten van een schadelijk administratief besluit, een schadelijke verordening of impliciete handeling bij de Raad van State, of de staat aanklagen via de civiele procedure op grond van onrechtmatige daad. Dit laatste is de enige mogelijkheid als de schade is veroorzaakt door een gebrek aan overheidsoptreden, of als er schadeloosstelling wordt geëist van zowel een bedrijf als de staat. Een burgerlijke rechtbank kan geen administratieve besluiten vernietigen, maar kan de toepassing van onwettige administratieve besluiten vermijden door de toepassing van de exceptie van onwettigheid (Belgische Grondwet, art. 159). Wanneer het doel de rechterlijke toetsing van een administratief besluit is, is de Raad van State de enige bevoegde rechtbank.

De bestuurdersaansprakelijkheidsverzekering ("D&O") is van cruciaal belang om bedrijfsdekking te garanderen en verhaal te bieden aan slachtoffers van milieu- en mensenrechtenschendingen. Een D&O-verzekering beschermt het senior management en het bedrijf tegen juridische vorderingen die voortvloeien uit beslissingen of acties die ze tijdens hun functie hebben genomen. Dit omvat vorderingen met betrekking tot het niet naleven van regelgeving, nalatigheid of ethisch wangedrag. Door de verdedigingskosten, juridische kosten en soms boetes te dekken, stelt de D&O-verzekering bedrijven in staat om effectief te reageren op vorderingen en tegelijkertijd de persoonlijke bezittingen van directeuren en functionarissen te beschermen. Ze bevordert verantwoordingsplicht en stelt getroffen belanghebbenden in staat om verhaal te halen, zelfs jaren nadat de vermeende schade zich heeft voorgedaan. Bekijk hier meer.

Verjaringstermijn: voor klachten ingediend bij burgerlijke rechtbanken is vijf jaar de verjaringstermijn na de dag waarop het slachtoffer zowel de schade als de identiteit van de verantwoordelijke partij kent. Ongeacht het bewustzijn van het slachtoffer, verjaart de vordering als er twintig jaar is verstreken sinds de dag waarop de schadeveroorzakende handeling werd gepleegd.

Resultaat: Getroffen personen kunnen volledige compensatie of schadeloosstelling eisen (Burgerlijk Wetboek, art. 6.31). Voor niet-economische schade is een eerlijke en redelijke schadeloosstelling mogelijk. De restitutie kan in natura en/of een monetaire schadeloosstelling zijn. Wanneer er een bewezen of dreigende overtreding van een rechtsregel is, is een gerechtelijk bevel of verbod mogelijk om te voorkomen dat er schade optreedt (Burgerlijk Wetboek, art. 6.40).

Groepsvorderingen

Voor zover een schending van mensenrechten ook de rechten van consumenten schendt, kan een collectieve vordering worden overwogen. Er zijn twee soorten groepsvorderingen:

• Groepsvordering namens consumenten heeft exclusieve rechtsbevoegdheid: De rechtbank van koophandel in Brussel (Gerechtelijk Wetboek, art. 633ter).

Groepsvorderingen (Wetboek van economisch recht, art. XVII.36-39) kunnen worden ingesteld wanneer bedrijven hun contractuele verplichtingen of de Europese en Belgische mededingings- en consumentenbeschermingsregels daadwerkelijk of mogelijk schenden. Er moet worden aangetoond dat deze procedure effectiever is dan een civielrechtelijke procedure. Alleen specifieke organisaties kunnen optreden als groepsvertegenwoordiger voor een groep consumenten.

Resultaat: Partijen kunnen een herstelovereenkomst krijgen die wordt gesloten na maximaal zes maanden onderhandelen tussen de partijen (Wetboek van economisch recht, art. XVII.43-48) en goedgekeurd door de rechter. Dit vormt geen erkenning van schuld of aansprakelijkheid door het bedrijf (Wetboek van economisch recht, art. XVII.51). De overeenkomst moet een beslissing bevatten over het toepasselijke optiesysteem voor consumenten om mogelijk mee te doen aan de overeenkomst. Het "opt in"-systeem is altijd van toepassing voor personen die normaal niet in België verblijven of wanneer een vergoeding voor fysieke of morele schade wordt gevraagd (Wetboek van economisch recht, art. XVII.45).

Als er geen overeenstemming wordt bereikt, velt de rechter een vonnis waarin het collectief beroep wordt toegewezen of afgewezen. Na toekenning hebben consumenten vier maanden de tijd om zich bij de groep aan te sluiten en van de beslissing te profiteren (Wetboek van economisch recht, art. XVII.54-55/1). Er wordt een schaderegelaar aangesteld om de overeenkomst of het vonnis uit te voeren, dat kan bestaan uit een teruggave in natura of door een equivalent (Wetboek van economisch recht, art. XVII.54).

• Groepsvorderingen namens kmo's

Kmo's kunnen een groepsvordering aanspannen wanneer ze geconfronteerd worden met collectieve schade door dezelfde oorzaak. Dezelfde voorwaarden als bij groepsvorderingen voor consumenten zijn van toepassing. Alleen kmo's, natuurlijke of rechtspersonen die een economische activiteit uitoefenen, minder dan 250 mensen in dienst hebben en een jaaromzet van minder dan 50 miljoen euro of een balanstotaal van minder dan 43 miljoen euro hebben, kunnen zich bij deze juridische actie aansluiten.

Strafrechtbanken

Wanneer de schending van mensenrechten ook een strafbaar feit is, kunnen slachtoffers kiezen tussen erkenning als burgerlijke partij in de strafprocedure of het vragen van schadeloosstelling voor de burgerlijke rechtbank nadat de strafrechter een veroordeling heeft uitgesproken. In België zijn rechtspersonen strafrechtelijk aansprakelijk voor misdrijven die intrinsiek verbonden zijn met de verwezenlijking van hun doel of de behartiging van hun belangen, of die in hun naam zijn gepleegd (Nieuw Strafwetboek, art. 18). De vordering kan rechtstreeks door de openbare aanklager voor de strafrechter worden gebracht. Een betrokken persoon of een persoon met bewijs van het vermeende misdrijf kan een klacht indienen. Als de openbare aanklager geen initiatief neemt, kan de betrokken persoon een klacht indienen voor niet-ernstige misdrijven, maar moet hij een borgsom betalen. In principe kunnen alleen slachtoffers als burgerlijke partij worden erkend.

Minnelijke schikkingen kunnen worden getroffen in ruil voor een geldbedrag voordat een definitieve uitspraak wordt gedaan, zoals goedgekeurd door de Raadkamer of de rechtbank (Wetboek van Strafvordering, art. 216bis). Dit is alleen mogelijk als de straf voor het vermeende misdrijf niet meer dan twee jaar gevangenis bedraagt. Voor rechtspersonen wordt dit omgezet in een beperkte geldboete (Wetboek van Strafrecht, art. 41bis).

Bovendien moeten de slachtoffers vóór de schikking volledig schadeloos zijn gesteld voor de geleden schade, of de daders moeten hun wettelijke aansprakelijkheid schriftelijk hebben erkend en de niet-betwiste schade al hebben vergoed, wat een onweerlegbaar vermoeden van schuld vormt dat door de slachtoffers kan worden gebruikt voor een civiele rechtbank (Wetboek van Strafvordering, art. 216bis).

Grensoverschrijdende bedrijfsgerelateerde mensenrechtenschendingen

In grensoverschrijdende zaken hebben Belgische strafrechtbanken een beperktere bevoegdheid dan in civiele zaken. Ze kunnen alleen optreden als het misdrijf nauwe banden heeft met Belgische bedrijven, als van slachtoffers redelijkerwijs niet kan worden verwacht dat ze de vordering in een ander rechtsgebied indienen, of als de misdrijven een (internationaal) misdrijf zijn.

Voorwaarden:

• De schending van mensenrechten zou een misdaad moeten zijn in het gastland en in België.
• Voor niet-Belgische slachtoffers kan de openbare aanklager het strafrechtelijk onderzoek pas starten nadat een klacht is ingediend door slachtoffers, hun familieleden of door een officiële mededeling van de autoriteiten van de staat waar het misdrijf is gepleegd, en alleen als de verdachte zich op Belgisch grondgebied bevindt.
• Personen die handelen in naam van een rechtspersoon met maatschappelijke zetel in België kunnen in België worden vervolgd wanneer het slachtoffer de Belgische nationaliteit heeft en de daad in het gastland strafbaar is met een maximumstraf van minstens vijf jaar gevangenisstraf of wanneer het gaat om een ernstige schending van het internationaal humanitair recht (Wetboek van Strafvordering, art. 7, 12-3)).

Universele rechtsbevoegdheid is de meest verstrekkende grensoverschrijdende strafrechtelijke actie. Ze kan worden gebruikt voor schendingen van het internationaal humanitair recht en voor terrorisme (Wetboek van Strafvordering, art. 8).

Resultaten: De civiele partij kan een schadeloosstelling ontvangen van een strafrechter wanneer de civiele vordering gekoppeld was aan deze procedure (Wetboek van Strafvordering, art. 4). Anders kan er een vordering uit onrechtmatige daad worden ingediend bij de burgerlijke rechtbank om het strafvonnis ten uitvoer te leggen. Andere resultaten hangen af van de veroordeelde:

• Voor natuurlijke personen kunnen veroordelingen bestaan uit boetes, gevangenisstraf, elektronisch toezicht, taakstraf tot bijzondere verbeurdverklaring en ontzetting uit politieke en burgerlijke rechten (Strafwetboek, art. 7).
• Voor rechtspersonen kunnen strafrechtelijke sancties bestaan uit boetes, bijzondere verbeurdverklaring, een verbod om een activiteit uit te voeren die deel uitmaakt van het bedrijfsdoel, de sluiting van een of meer vestigingen of ontbinding (Strafwetboek, art. 7bis). Voor staatsbedrijven zijn ontbinding en verboden of sluitingen die een impact hebben op hun openbare dienstverlening niet mogelijk.
• Publieke entiteiten kunnen ook strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld, maar dit blijft beperkt tot een eenvoudige schuldverklaring (Nieuw Strafwetboek, art. 40).

De EU-richtlijn milieucriminaliteit (2024/1203) versterkt het wettelijke kader voor de bestrijding van milieuschade in de hele EU. Ze breidt de lijst van strafbare feiten uit, waaronder grensoverschrijdende misdrijven zoals illegale afvaltransporten, illegale scheepsrecycling, illegale houthandel en overtredingen van de EU-verordeningen inzake chemische stoffen, kwik en antiontbossing. Ernstige misdrijven, vergelijkbaar met ecocide, d.w.z. misdrijven die wijdverspreide, langdurige of onomkeerbare schade veroorzaken, worden beschouwd als gekwalificeerde misdrijven, waarop zware straffen staan. Leidinggevenden kunnen ook persoonlijk aansprakelijk worden gesteld. De richtlijn legt de nadruk op grensoverschrijdende handhaving en samenwerking en is daarom vooral relevant voor waardeketens in de logistieke, maritieme, landbouw- en chemische sector.

Arbeidsrechtbanken

Arbeidsrechtbanken kunnen vorderingen behandelen die rechtstreeks verband houden met werkgelegenheid, arbeidsongevallen, beroepsziekten, sociale zekerheid of het recht op gelijkheid en non-discriminatie op het werk. Werknemers kunnen ook vertegenwoordigd worden door een vakbondsafgevaardigde. Arbeidsrechtbanken doen ook uitspraak over de toepassing van administratieve sancties voor overtredingen van sociale administratieve regels en over vorderingen van asbestslachtoffers (Gerechtelijk Wetboek, art. 578-583). In deze gevallen kunnen ook verzekeringsrecht, compensatiefondsen en het recht inzake onrechtmatige daad worden toegepast.

Compensatiefondsen bestaan uit een apart kapitaal, met of zonder rechtspersoonlijkheid, dat als doel heeft slachtoffers compensatie of financiële genoegdoening te geven voor ernstige gebeurtenissen. De belangrijkste zijn:

• Het Federaal agentschap voor beroepsrisico's (FEDRIS) vergoedt slachtoffers van zowel arbeidsongevallen als beroepsziekten.
• Het Fonds tot vergoeding van de in geval van Sluiting van Ondernemingen ontslagen werknemers.
• Het Fonds voor Medische Ongevallen vergoedt slachtoffers van schade als gevolg van gezondheidszorg of hun begunstigden. Het kan optreden wanneer er geen schuld is of wanneer er sprake is van schuldaansprakelijkheid. Het biedt ook bemiddelingsdiensten aan.
• De gewestelijke rampenfondsen fungeren als veiligheidsfondsen in geval van natuurrampen.
• Het Asbestfonds vergoedt professionele en niet-professionele slachtoffers van bepaalde ziekten die verband houden met blootstelling aan asbest in België.

Resultaat: Soms kan schadeloosstelling worden verkregen zonder naar de rechtbank te gaan. Als de aangeboden schadeloosstelling niet bevredigend is, kunnen slachtoffers het voorgestelde bedrag aanvechten voor een arbeidsrechtbank.

De Raad van State

De Raad van State is bevoegd voor vorderingen die de staat aansprakelijk willen stellen. Ze behandelt vorderingen die de nietigverklaring vragen van een administratief besluit, reglement of impliciete beslissing die een dwingende regel of rechtsbeginsel schendt (Gecoördineerde wetten op de Raad van State, art. 14). In bepaalde gevallen kunnen eisers ook een schadeloosstelling vragen voor schade die door deze administratieve besluiten is veroorzaakt.

De Raad van State kan alleen rechtszaken over onrechtmatige daad behandelen als er nog geen civiele vordering is ingediend om schadeloosstelling te eisen voor de schade die is veroorzaakt door het administratief besluit in kwestie. Daarom sluit het indienen van een administratieve vordering de mogelijkheid uit om later een civiele vordering in te dienen. Als de schadeclaim gericht is aan zowel een bedrijf als de staat, moet de rechtszaak worden aangespannen bij een burgerlijke rechtbank. Slachtoffers moeten de schade aantonen die zij hebben geleden als gevolg van de administratieve besluiten, rekening houdend met het algemeen belang. De verjaringstermijn bedraagt 60 dagen na kennisgeving van het betwiste administratief besluit of kennisgeving van de beslissing die het administratief beroep afrondt.

Resultaat: Deze optie is sneller dan civiele rechtszaken. De verjaringstermijn is echter korter en er is geen recht op beroep, in tegenstelling tot bij civiele vorderingen uit onrechtmatige daad. In ruil daarvoor kan de Raad van State voorlopige, preventieve of corrigerende maatregelen en, in bepaalde gevallen, schadeloosstelling bevelen. Hoewel voorlopige maatregelen schade kunnen voorkomen, is de opschorting van de handeling niet automatisch en afhankelijk van de criteria van de relevante publieke entiteit. Daarom moet in dringende gevallen de opschorting van het administratief besluit worden aangevraagd naast het aanvechten van het administratief besluit.

De procedure van uiterst dringende spoed voor de Raad van State is van toepassing op vorderingen tot opschorting van een administratief besluit tegen openbare aanbestedingsprocedures. Rechthebbenden of belanghebbenden hoeven geen schade te bewijzen. Het administratieve besluit inzake overheidsopdrachten kan alleen worden vernietigd wanneer Europese, grondwettelijke of wettelijke regels zijn geschonden.

Verwijzingsbeslissingen (prejudiciële beslissingen) in België (en voor het HvJEU)

Elk tribunaal kan prejudiciële vragen stellen aan het Grondwettelijk Hof over de verenigbaarheid van rechtsregels met grondwettelijke mensenrechtenbepalingen. Het Grondwettelijk Hof kan ook prejudiciële beslissingen voorleggen aan het HvJEU, om te beslissen of nationale regels in overeenstemming zijn met de EU-wetgeving, waaronder de EU-Verdragen en het Handvest van de grondrechten. De prejudiciële beslissing van het HvJEU geeft geen uitsluitsel over de zaak. Als het HvJEU oordeelt dat de nationale wet in strijd is met de EU-wetgeving, moet het Grondwettelijk Hof de aangevochten wet vernietigen. Prejudiciële beslissingen van het HvJEU hebben kracht van gewijsde, d.w.z. deze gerechtelijke weg kan niet in werking worden gesteld als er al een uitspraak is geweest over dezelfde kwestie. Ze zijn ook bindend voor alle lidstaten van de EU. Als een EU-wet wordt vernietigd, worden nationale wetten die erop zijn gebaseerd ook ongeldig. Dit mechanisme heeft mensenrechten beschermd met betrekking tot toegang tot de rechter in milieukwesties, consumentenbescherming, enz.

Toezichthoudende bevoegdheden inzake duurzaamheidsrapportage

De Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA) heeft specifieke toezichthoudende bevoegdheden met betrekking tot de bindende normen voor duurzaamheidsverslaggeving. Concreet doet de FSMA het volgende:

• toezicht houden op de informatie die wordt vereist door de taxonomieverordening wanneer deze de 'periodieke' informatie van beursgenoteerde bedrijven vraagt;
• toezicht houden op de naleving van de richtlijn duurzaamheidsrapportering (CSRD) door bedrijven die genoteerd zijn op de gereglementeerde markt Euronext Brussel (met uitzondering van micro-ondernemingen); de FSMA kan ook sancties opleggen bij niet-naleving (zie website voor huidige en toekomstige verplichtingen);
• een risicomodel gebruiken om te controleren of de duurzaamheidsinformatie die gepubliceerd wordt door bedrijven die gebonden zijn aan de richtlijn betreffende duurzame financiële verslaglegging (SFRD) correct, duidelijk, niet misleidend, voldoende en transparant is, om elk risico op greenwashing te vermijden.

Resultaten: de FSMA kan onderzoek doen, sancties opleggen en relevante informatie publiceren voor consumenten en belanghebbenden. De omzetting in Belgisch recht vindt u hier.

Toezichthoudende bevoegdheden voor bepaalde mijnbouwgerelateerde waardeketens

Voor sommige sectorspecifieke verordeningen die door de EU zijn uitgevaardigd, heeft België het ministerie van Economie, KMO, Middenstand en Energie de bevoegdheid gegeven om regels op te stellen voor inbreuken en toe te zien op de naleving van de verordeningen door middel van controles die met terugwerkende kracht kunnen worden uitgevoerd. De competentiegebieden zijn de volgende:

• Verordening Conflictmineralen: Het ministerie heeft een speciale website voor importeurs van goud, tin, tantaal en wolfraam uit door conflicten getroffen gebieden en gebieden met een hoog risico (CAHRAS), waarin hun verplichtingen worden beschreven.
• Batterijenverordening: Het ministerie houdt samen met het ministerie van Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu toezicht op de naleving. Als de voorschriften niet worden nageleefd, moeten de batterijen in kwestie worden beperkt of verboden (art. 83-4). Voor bepaalde inbreuken kunnen boetes worden opgelegd of zelfs strafrechtelijke vervolging worden ingesteld (Wet betreffende de productnormen art. 17).

Resultaat: De handhaving van deze verordeningen is gevarieerd, evenals de mogelijkheden om sancties op te leggen. Voor de invoer van deze producten hebben de douanediensten ook toezichthoudende bevoegdheden. Wat de verordening inzake kritieke grondstoffen betreft, moet België één enkel contactpunt oprichten voor elk relevant bestuursniveau en elk stadium van de waardeketen van kritieke grondstoffen (art. 9). België kan ook de toepasselijke sancties voor inbreuken bepalen (art. 47) en een conformiteitsbeoordelingsprocedure eisen voor bepaalde producten (art. 28 j° 33).

Inspecties van gevaren of overlast die het milieu aantasten

Bedrijven met een mogelijke negatieve impact op het milieu kunnen verplicht worden om een vergunning aan te vragen voordat ze met hun activiteiten beginnen. In sommige gevallen is een milieueffectrapportage (MER) vereist om de vergunning te verkrijgen en kunnen geïnteresseerde burgers opmerkingen en commentaar indienen bij de autoriteiten. De uiteindelijke beslissing moet openbaar zijn, zodat burgers beroep kunnen aantekenen bij bevoegde rechtbanken of instanties, waaronder de Raad van State. Er kan ook een vordering worden ingediend bij een ombudsman.

Wanneer een activiteit in België negatieve milieueffecten kan hebben in een ander land, zijn grensoverschrijdende MER-procedures op Europees en internationaal niveau van toepassing, bijv. die in het kader van het Verdrag inzake milieueffectrapportage in grensoverschrijdend verband (Espoo-verdrag).

Wanneer bedrijven al met een vergunning werken, is ernstige schade een voorwaarde voor het aanvragen van schorsing of intrekking van een vergunning na een MER. Wanneer bedrijven milieuschade veroorzaken, moeten ze hoe dan ook preventieve of herstelmaatregelen nemen en de daarmee samenhangende kosten dragen. De Belgische federale en subnationale niveaus (Vlaanderen, Wallonië en Brussel-Hoofdstad) zijn bevoegd om slachtoffers van mensenrechtenschendingen door milieuschade te beschermen. Milieuschade kan ook een strafbaar feit zijn.

Op federaal niveau: het DG Leefmilieu van de FOD Volksgezondheid, voor de volgende onderwerpen:

• Milieuschade in de Belgische Noordzee.
• Introductie van een GGO op de Belgische markt.
• Misbruik van het Ecolabel voor milieuvriendelijke consumentenproducten.

Op subnationaal niveau:

• Wallonië: Leefmilieu-Natuur informatie verstrekken om in bepaalde gevallen een gerechtelijk bevel aan te vragen; de Directie Natuurlijke Rijkdommen en Leefmilieu of bevoegde lokale overheden (voor andere vorderingen); beroep aantekenen bij de Beroepscommissie.
• Vlaanderen: lokale overheden houden toezicht op de bescherming van het milieu en tegen hun beslissingen over milieuvergunningen kan beroep worden aangetekend bij de Raad voor Vergunningsbetwistingen.
• Brussels Hoofdstedelijk Gewest: lokale overheden hebben toezichthoudende bevoegdheden en er kan beroep worden aangetekend bij het Milieucollege.

Resultaat: Bedrijven kunnen worden verplicht om preventieve maatregelen te nemen als er een onmiddellijke dreiging van schade is. Wanneer de schade zich heeft voorgedaan, kunnen bedrijven worden bevolen om bijkomende schade en bedreigingen te voorkomen en om een gepaste oplossing te bieden. Dit laatste kan sancties en boetes omvatten, het intrekken van vergunningen of het stopzetten van activiteiten om het milieu te herstellen of toekomstige schade te voorkomen. Wanneer getroffen personen en gemeenschappen geen genoegdoening krijgen of op zoek zijn naar schadeloosstelling, kunnen ze het bedrijf en/of de staat aanklagen bij burgerlijke rechtbanken (in geval van onrechtmatige daad) of strafrechtbanken (als de schending van mensenrechten neerkomt op een misdrijf). Ze kunnen de staat ook voor de Raad van State dagen als de schade verband houdt met een administratief besluit.

Welzijn op het werk en sociale zekerheid

Verschillende instanties kunnen inspecties uitvoeren en sancties opleggen met betrekking tot welzijn op het werk. De federale ministeries van Werkgelegenheid en Sociale Zaken, de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening, de FOD Sociale Zekerheid, het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering en de politie hebben toezichthoudende bevoegdheden. Andere sociale inspectiediensten van subnationale overheden zijn het Departement Werk en Sociale Economie (voor Vlaanderen), de Brusselse Gewestelijke Overheidsdienst voor Economie en Werkgelegenheid en het directoraat voor Werkgelegenheid, Economie en Onderzoek (Wallonië). Ze kunnen inspecties uitvoeren op eigen initiatief, na een klacht van een belanghebbende (werkgever, werknemer of hun vertegenwoordigers), op verzoek van een administratieve autoriteit of na een aanvraag van de openbare aanklager of de onderzoeksrechter (zie Sociaal Strafwetboek, art. 22-49). Deze individuele klachten moeten verband houden met een tewerkstellingssituatie en kunnen geen betrekking hebben op sociale fraude, bijv. onbetaald loon en werken in een onveilige of ongezonde omgeving.

Resultaat: Inspecties kunnen resulteren in de implementatie van preventieve maatregelen of sancties, zoals een exploitatieverbod, een praktijkverbod of sluiting van het bedrijf, en in onderzoeken naar administratieve of strafrechtelijke overtredingen (Sociaal Strafwetboek (art. 21) en Verdrag van de IAO inzake de arbeidsinspectie nr. 81). Getroffen personen moeten de rechtbank inschakelen om schadeloosstelling te krijgen. Het Meldpunt voor een Eerlijke Concurrentie ontvangt klachten van burgers, bedrijven, werkgevers- en werknemersorganisaties, sociale diensten, steden en gemeenten, andere openbare instellingen en andere organisaties. Het meldpunt kan een rapport vrijgeven wanneer ze vermoeden dat een burger of een bedrijf sociale fraude pleegt (sociale dumping, zwartwerk, werkgerelateerde discriminatie, economische uitbuiting of mensenhandel).

Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA)

Via dit mechanisme kunnen personen die worden getroffen door de schending van de plicht om hun persoonsgegevens te beschermen, een verzoek indienen:

• Informatie voor specifieke vragen. Als er ernstige aanwijzingen zijn dat de regels voor gegevensbescherming worden geschonden, kan de GBA ex officio een onderzoek starten dat kan leiden tot sancties.
• Een bemiddelingsprocedure.
• Een klachtenprocedure. De GBA heeft een beoordelingsmarge om een ontvankelijke klacht te onderzoeken. Andere instanties zijn bevoegd als de klacht betrekking heeft op politie- of inlichtingendiensten.

Resultaat: De GBA kan sancties opleggen die afhankelijk zijn van de ernst van de inbreuk, waaronder boetes, maar heeft niet de mogelijkheid om schadeloosstelling toe te kennen. Slachtoffers moeten acties wegens onrechtmatige daden in gang zetten.

Coördinatoren van digitale diensten

De digitaledienstenverordening (DSA) reguleert online tussenpersonen en platforms zoals marktplaatsen, sociale netwerken, platforms voor het delen van inhoud, app stores en online reis- en accommodatieplatforms. Ze wil illegale en schadelijke online activiteiten en de verspreiding van desinformatie die de veiligheid en fundamentele rechten kunnen aantasten, voorkomen. In België is het Belgisch Instituut voor Postdiensten en Telecommunicatie de belangrijkste coördinator en kan het klachten ontvangen van gebruikers van onlineplatforms over structurele problemen met de provider of het onlineplatform. De Europese Commissie heeft de exclusieve bevoegdheid om toezicht te houden op alle verplichtingen van zeer grote online platforms en zoekmachines en deze te handhaven.

Resultaat: De coördinatoren kunnen administratieve boetes opleggen of verschillende maatregelen nemen (bijv. actieplannen eisen om de overtredingen te stoppen of de dienst opschorten).

Toezichthoudende autoriteit voor artificiële intelligentie (AI)

De AI-verordening verplicht lidstaten om conformiteitsbeoordelingsinstanties aan te wijzen, met name voor AI-systemen met een hoog risico, evenals een autoriteit voor markttoezicht. Deze ontvangt klachten van individuen en organisaties die getroffen zijn door een beslissing van een AI-systeem met een hoog risico. Op Europees niveau kan het AI-bureau mogelijke inbreuken onderzoeken en verzoeken om corrigerende maatregelen en toezicht houden op de naleving van de verordening. De AI-raad houdt zich bezig met de effectieve implementatie. In België is de FOD Economie, K.M.O., Middenstand en Energie de algemene coördinator voor de uitvoering van de AI-wet. Andere instellingen die de grondrechten beschermen, zoals UNIA, blijven bevoegd voor de bescherming van de grondrechten en AI op hun gebieden (art. 77).

Resultaat: Wanneer een inbreuk wordt gemeld, wordt er een periode gegeven om de niet-naleving te beëindigen en als dit niet gebeurt, kunnen de desbetreffende autoriteiten maatregelen en boetes opleggen.