.svg){kind=icon}
Hoe aan de verwachtingen voldoen?
Een veranderend instrumentarium
Intro
Standaarden voor verantwoord ondernemen
Standaarden helpen de verwachtingen van bedrijven op het gebied van mensenrechten te verduidelijken. Ze kunnen dienen als basis voor harmonisatie binnen en tussen industrieën. Veel standaarden hebben echter geen operationele richtlijnen en hun vrijwillige karakter creëert risico's met betrekking tot inconsistente implementatie en greenwashing.
Normatieve basisstandaarden
Drie belangrijke internationale kaders stellen basisverwachtingen op voor de manier waarop bedrijven mensenrechten moeten respecteren: de UN Guiding Principles on Business and Human Rights, de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen en de fundamentele arbeidsverdragen van de IAO. Zie hoofdstuk 1 voor een meer diepgaande discussie.
Hoewel de UNGP's uitleggen wat er van bedrijven wordt verwacht, geven ze weinig details over hoe ze dat moeten doen. De Due Diligence Handreiking voor Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen van de OESO, vooral de sectorspecifieke versies, biedt meer operationele details. Toch vinden veel bedrijven - vooral kleinere - de leidraad complex om te begrijpen, laat staan toe te passen. Om deze kloof te overbruggen zijn er steeds meer praktische richtlijnen gekomen die bedrijven kunnen helpen bij het implementeren van due diligence.
Vrijwillige duurzaamheidsstandaarden (VDS'en)
Vrijwillige duurzaamheidsstandaarden zetten brede verwachtingen om in specifieke principes en criteria die bedrijven kunnen volgen. Mettertijd hebben veel van deze normen expliciete vereisten op het gebied van mensenrechten (due diligence) geïntegreerd. Hoewel niet wettelijk bindend, worden VDS'en op grote schaal gebruikt door bedrijven om hun eigen inzet voor mensenrechten te laten zien en om verwachtingen te communiceren naar zakelijke partners.
Vrijwillige duurzaamheidsstandaarden (VDS'en): sectoroverschrijdend
- De Amfori Business Social Compliance Initiative (BSCI) Code of Conduct heeft betrekking op arbeidsrechten in wereldwijde toeleveringsketens op basis van IAO-verdragen. Ze bevat expliciete due diligence-verplichtingen op basis van de OESO-richtlijnen.
- De ISO 26000-norm biedt niet-certificeerbare richtlijnen voor het integreren van sociale verantwoordelijkheid (inclusief mensenrechten) in organisatieprocessen.
- De Fair Labour Association (FLA) Workplace Code of Conduct is gebaseerd op IAO-normen en wordt voornamelijk gebruikt in B2B-relaties in de kleding- en landbouwsector.
- De Ethical Trading Initiative (ETI) Base Code is gebaseerd op de IAO-verdragen en dient als referentiekader voor de gedragscodes voor leveranciers van veel bedrijven. Ze is nauw verbonden met de SMETA-auditmethodologie (zie hieronder).
Vrijwillige duurzaamheidsstandaarden (VDS'en): sectorspecifiek
- De Responsible Business Alliance (RBA) Code of Conduct wordt veel gebruikt in de elektronica- en ICT-sector en heeft betrekking op naleving van milieu-eisen, arbeidsrechten, gezondheid en veiligheid, ethiek en due diligence-vereisten, met name met betrekking tot de inkoop van mineralen.
- De Fair Wear Foundation Code of Labour Practices wordt voornamelijk gebruikt in kledingfabrieken.
- Fairtrade-standaarden dekken een breed scala aan landbouwproducten (bijv. koffie, cacao, katoen) en zijn sterk gericht op de rechten van kleine boeren en eerlijke handelspraktijken.
Instrumenten voor risico-identificatie en -monitoring
Standaarden bepalen wat er van bedrijven wordt verwacht, maar bedrijven hebben ook instrumenten nodig om vast te stellen waar risico's bestaan en om te controleren of de verwachtingen die ze intern en tegenover zakenpartners stellen, in de praktijk worden waargemaakt.
Sociale audits
Sociale audits blijven de meest gebruikte methode om de naleving van mensenrechten in globale waardeketens te beoordelen. Meestal gaat het om inspecties van werkplekken ter plaatse, waarbij de nadruk ligt op zaken als arbeidsomstandigheden, gezondheid en veiligheid en werktijden. Audits worden vaak gebruikt om de naleving van gedragscodes van leveranciers of VDS'en te controleren. Audits zijn echter onderhevig aan steeds meer kritiek. Ze kunnen ernstige en systemische problemen over het hoofd zien, zoals discriminatie, intimidatie of schendingen van de vrijheid van vereniging, die moeilijker op te sporen zijn met korte inspecties aan de hand van checklists.
Veelgebruikte auditschema's
- SMETA (Sedex Members Ethical Trade Audit): Een alom gebruikte auditmethode. Ze vertelt auditors hoe ze audits moeten uitvoeren en hoe ze de bevindingen moeten rapporteren. Hoewel SMETA auditors niet vertelt wat ze moeten controleren (d.w.z. in de vorm van een standaard), is het in de praktijk ontworpen om audits te doen aan de hand van de ETI Base Code en lokale wetgeving.
- Het RBA Validated Assessment Program (VAP) is een veelgebruikt auditprotocol in de elektronica- en ICT-sector, dat gericht is op het controleren van de naleving van de RBA Code of Conduct. Het bevat een scoresysteem en wordt vaak gebruikt voor het screenen en monitoren van leveranciers.
- FLOCERT (Fairtrade Certification Audits) is de officiële certificeringsinstantie voor Fairtrade-standaarden. Het controleert producenten, plantages en handelaren op basis van een reeks criteria, waaronder kinderarbeid, dwangarbeid, arbeidsomstandigheden en democratisch bestuur. Het wordt veel gebruikt in landbouwketens zoals koffie, cacao en katoen.
Werknemergestuurde controle
Als reactie op de tekortkomingen van conventionele audits zijn er een aantal initiatieven ontwikkeld onder de noemer van werknemergestuurde controle of werknemergestuurde sociale verantwoordelijkheid (WSV). Deze initiatieven stellen werknemers - of hun legitieme vertegenwoordigers - centraal in het controleproces. Hoewel het er nog relatief weinig zijn, bieden ze waardevolle lessen voor de toekomst van due diligence: effectieve verificatie kan niet alleen berusten op gestandaardiseerde, van bovenaf opgelegde procedures, maar moet ook de houders van rechten mondig maken en zorgen voor onafhankelijk toezicht.
Werknemergestuurde controle
- Het Fair Food Program (FFP) vindt zijn oorsprong in de landbouwsector in de VS en is gebaseerd op wettelijk bindende overeenkomsten tussen organisaties van landarbeiders en grote detailhandelaars in voedingsmiddelen. Het organiseert regelmatige, onaangekondigde audits, voorlichtingen van werknemer tot werknemer en een 24/7 klachtenlijn. Deelnemende inkopers verplichten zich om aankopen op te schorten bij leveranciers die de overtredingen niet verhelpen.
- Electronics Watch is een Europese toezichthoudende organisatie die inkopers in de publieke sector ondersteunt bij het implementeren en bevorderen van due diligence in toeleveringsketens voor elektronica. Ze werkt door middel van bindende contractclausules tussen openbare inkopers en leveranciers, en laat onafhankelijk toezicht uitvoeren op basis van participatie van werknemers en middenveldorganisaties. Electronics Watch richtte zich aanvankelijk op de productie van elektronica, maar breidt zijn toezicht uit naar de grondstoffensector.
Benchmarks
Benchmarks beoordelen en vergelijken de prestaties van bedrijven op het gebied van mensenrechten op basis van publiek beschikbare informatie. Ze werken meestal op bedrijfsniveau, waardoor bedrijven worden gestimuleerd om hun reputatie te verbeteren. Ze worden ook gebruikt door investeerders, middenveldorganisaties, regelgevende instanties en openbare inkopers om koplopers en achterblijvers te identificeren.
Benchmarks voor mensenrechten
- De World Benchmarking Alliance ontwikkelt en onderhoudt verschillende benchmarks die betrekking hebben op BHR-kwesties. Naast een overkoepelende "Sociale Benchmark" en meer specifieke benchmarks over onderwerpen als gender en digitale rechten, beoordeelt de Corporate Human Rights Benchmark (CHRB) bedrijven op basis van hun bestuur, due diligence-processen, verhaalsystemen en algemene afstemming op de UNGP's.
- KnowTheChain richt zich specifiek op risico's van dwangarbeid in wereldwijde toeleveringsketens en bestrijkt bedrijven in de kleding-, elektronica- en voedingsmiddelen- & drankensector. Het evalueert de prestaties van bedrijven op gebieden zoals wervingspraktijken, inspraak van werknemers en traceerbaarheid.
Digitale oplossingen
Een steeds breder scala aan digitale oplossingen belooft snelle, datagestuurde inzichten in risico's op het gebied van mensenrechten. Deze instrumenten maken gebruik van technologieën zoals mobiele werknemersenquêtes, geospatiale analyse, AI-gestuurde risicoscores en datamining. In sommige gevallen kunnen ze traditionele audits aanvullen. In andere gevallen pretenderen ze de noodzaak voor auditing weg te nemen.
Twee factoren helpen om onderscheid te maken tussen verschillende soorten digitale oplossingen:
- Reikwijdte van de waardeketen: variërend van volledige waardeketen tot directe zakelijke partners.
- Type gegevens: variërend van exclusieve afhankelijkheid van externe gegevens van derden (outside-in) tot exclusieve afhankelijkheid van informatie die rechtstreeks bij bedrijven en werknemers is verzameld (inside-out).
Op basis van deze factoren kunnen we vier hoofdtypen onderscheiden (zie figuur XX):
- Type I: Risicoscreening op macroniveau (outside-in, volledige waardeketen). Kan bedrijven helpen bij het identificeren en prioriteren van producten of regio's met een hoog risico door het analyseren van wereldwijde datasets, indices en mediabronnen; maar biedt geen leverancierspecifieke inzichten.
- Type II: Screening van leveranciers (outside-in, directe zakelijke partners). Geeft beoordelingen of waarschuwingen over specifieke zakenpartners. Vaak gebruikt om reputatieschade of juridische risico's te vermijden.
- Type III: Transparantie- en traceerbaarheidsoplossingen (inside-out, volledige waardeketen). Focus op het in kaart brengen van toeleveringsketens op meerdere niveaus, soms met behulp van technologieën zoals satellietgegevens of blockchain.
- Type IV: Leveranciersmonitoring (inside-out, directe zakelijke partners). Vaak geïntegreerd in inkoopsystemen en meestal afhankelijk van zelfevaluaties door leveranciers. Soms in combinatie met het bijhouden van corrigerende maatregelen of klachtenrapportage.
Figuur 1: Niet-uitputtend overzicht van digitale oplossingen. Dit overzicht houdt geen goedkeuring in van een specifiek hulpmiddel. Logo's worden alleen gebruikt voor identificatiedoeleinden.
Hoewel digitale oplossingen bedrijven zeker kunnen helpen bij het identificeren en opsporen van risico's en bij het organiseren van gegevensbeheer op schaal, kunnen ze het contextuele begrip dat voortkomt uit menselijk oordeel niet vervangen, noch de betrokkenheid en informatierechten van rechthebbenden en hun vertegenwoordigende structuren. Zonder menselijke interpretatie kunnen gegevens misleidend zijn - vooral omdat datasets onvolledig zijn, van ongelijke kwaliteit en vatbaar voor vertekening. Bovendien heeft elke oplossing tekortkomingen, dus voor een effectief gebruik is het nog steeds nodig om meerdere gegevensbronnen te controleren, te valideren met de betrokkenen en ervoor te zorgen dat de bevindingen in het licht van de lokale realiteit worden geïnterpreteerd.
Sector- en multi-stakeholder initiatieven
Sector- en multi-stakeholder Initiatieven zijn samenwerkingsplatforms waar bedrijven, middenveldorganisaties en soms overheden samenwerken om risico's op het gebied van mensenrechten aan te pakken. Hoewel deelname grotendeels vrijwillig is, hebben veel van deze initiatieven invloed op hele sectoren door de ontwikkeling van gedeelde kaders en door het opbouwen van hefboomwerking en capaciteit om ze te implementeren.
Belangrijke verschillen tussen initiatieven zijn onder andere:
- Reikwijdte: Sommige concentreren zich op specifieke risico's met betrekking tot mensenrechten (bijv. kinderarbeid, veiligheid en gezondheid), terwijl andere zich richten op een bredere reeks rechten. Initiatieven kunnen sectorspecifiek of sectoroverschrijdend zijn.
- Bestuur: Initiatieven vanuit de industrie worden meestal geleid en gefinancierd door bedrijven. Multi-stakeholder initiatieven hebben een evenwichtiger bestuur, waarbij ngo's, vakbonden en soms regeringen betrokken zijn.
- Standaarden: Sommige initiatieven zijn opgebouwd rond formele standaarden of gedragscodes, terwijl andere meer gericht zijn op begeleiding en gezamenlijke actie zonder dat een formele standaard vereist is.
- Activiteiten: Kunnen variëren van training en capaciteitsopbouw tot probleemoplossing, belangenbehartiging, benchmarking of het onderhouden van klachtenmechanismen.
- Verificatie: Sommige vertrouwen op zelfevaluaties, terwijl andere gebruik maken van onafhankelijke verificatie door derden.
- Samenwerking met belanghebbenden: de meeste initiatieven steunen op een vorm van betrokkenheid van externe belanghebbenden. De mate van samenwerking kan echter variëren van actieve betrokkenheid bij de besluitvorming tot een beperkte adviserende rol.
| Initiatief | Sector | Bestuur | Standaarden | Activiteiten | Verificatie | Samenwerking met belanghebbenden |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Amfori BSCI | Multi-sector | Vanuit de industrie | BSCI Code of Conduct (gebaseerd op IAO, UNGP's, OESO) | Monitoring van de toeleveringsketen, training, instrumenten voor ledenondersteuning | Sociale audits door derden | Vanuit de industrie met advieskanalen voor belanghebbenden en lokale samenwerkingsnetwerken |
| Ethical Trading Initiative | Multi-sector | Multi-stakeholder (industrie, ngo's, vakbonden) | ETI Base Code (voornamelijk gebaseerd op IAO) | Capaciteitsopbouw, belangenbehartiging, kader voor ledenverantwoording | Onafhankelijke beoordeling van prestaties en rapportage van leden | Gelijke bestuurlijke rol voor vakbonden en ngo's, stem van werknemers geïntegreerd in monitoring |
| Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO) | Landbouw (palmolie) | Multi-stakeholder (industrie, ngo's, kleine boeren, financiën) | RSPO-principes en -criteria (afgestemd op IAO, UNGP's, OESO) | Samenwerking met de gemeenschap, systeem voor vergoeding bij klachten, marktprikkels | Certificeringsaudits door derden door geaccrediteerde instanties | Ngo's, kleine boeren en vertegenwoordigers van de gemeenschap betrokken bij bestuur, toegankelijk klachtenmechanisme |
| Sustainable Agriculture Initiative (SAI) Platform | Landbouw | Vanuit de industrie (voedingsmiddelen- en drankenbedrijven) | Geen standaard. Benchmarkingkader Farm Sustainability Assessment afgestemd op IAO, UNGP's, OESO. | Capaciteitsopbouw bij boeren, zelfevaluatie-instrumenten, benchmarking in de sector | Zelfevaluaties met optionele verificatie door derden | Samenwerking met enkele producentengroepen, maar bestuur gedomineerd door bedrijven |
| Initiative for Responsible Mining Assurance (IRMA) | Grondstoffen | Multi-stakeholder (industrie, ngo's, vakbonden, gemeenschappen) | IRMA Standard for Responsible Mining (gebaseerd op IAO, OESO, UNGP's) | Samenwerking met belanghebbenden, klachtenkanalen | Onafhankelijke audits door derden met openbare scores | Gemeenschappen, werknemers en ngo's betrokken bij het bestuur, robuuste klachten- en raadplegingsmechanismen |
| International Council on Mining and Metals (ICMM) | Grondstoffen | Vanuit de industrie (alleen aangesloten bedrijven) | ICMM Mining Principles (afgestemd op UNGP's, OESO, IAO) | Implementatierichtlijnen, intercollegiaal leren, openbaar rapportagekader | Zelfevaluaties, verificatie van duurzaamheidsverslagen door derden | Betrokkenheid alleen via overleg |
| Fair Wear Foundation (FWF) | Kleding & textiel | Multi-stakeholder (industrie, ngo's, vakbonden) | Code of Labour Practices (IAO, OESO, UNGP's) | Klachtenmechanisme, controles van merkprestaties | Fabrieksaudits, klachtenmechanisme voor werknemers | Vakbonden betrokken bij het bestuur, sterke betrokkenheid van werknemers bij klachten en herstel |
| Sustainable Apparel Coalition (SAC) | Kleding & textiel | Vanuit de industrie | Geen standaard, maar Higg Index: beoordelingstools voor sociale gevolgen (afgestemd op IAO, UNGP's, OESO) | Platform voor het delen van gegevens, training voor leden, benchmarking | Zelfevaluaties met optionele verificatie door derden | Inbreng van belanghebbenden via raadplegingen, geen formele bestuursrol |
| Building Responsibly | Bouw, techniek, infrastructuur | Coalitie vanuit de industrie met betrokkenheid van ngo's | Worker Welfare Principles Framework (IAO, UNGP's) | Intercollegiaal leren, begeleiding bij implementatie | Zelfevaluatie; geen onafhankelijke audits | Advies van ngo's, geen formele rol voor werknemers/gemeenschapbestuur |
Tabel 1: Vergelijking van invloedrijke branche- en multi-stakeholder initiatieven in risicosectoren (niet uitputtend, gebaseerd op openbaar beschikbare informatie van deze initiatieven en secundair onderzoek en evaluaties (MSI-integriteit, OESO-rapporten, ISEAL-alliantie, in kaart brengen))
Belgische ondersteuning voor MSI's
De afgelopen jaren hebben de Belgische nationale en regionale overheden expliciet twee initiatieven gesteund om verantwoord ondernemen in risicosectoren aan te moedigen. TruStone werd opgestart door de Vlaamse overheid samen met Nederland en brengt natuursteenbedrijven, sectorfederaties, vakbonden, ngo's en overheden (in hun hoedanigheid van openbare aankopers) samen. Trustone richt zich op het aanpakken van mensenrechtenschendingen en milieurisico's in wereldwijde toeleveringsketens van steen, met name in India en China. Het combineert gedeelde risicobeoordelingen, actieplannen voor bedrijven en onafhankelijk toezicht, terwijl het ook een hefboomwerking creëert via openbare aanbestedingsverplichtingen.
In de voedingssector is Beyond Chocolate een Belgische partnerschapsovereenkomst tussen bedrijven, middenveldorganisaties, certificeringsinstanties en de overheid. De centrale ambitie is ervoor te zorgen dat alle in België geproduceerde en verkochte chocolade duurzaam is tegen 2025 en dat cacaoboeren een leefbaar inkomen krijgen tegen 2030. Het initiatief bouwt voort op internationale initiatieven, maar past ze aan de realiteit van de Belgische markt aan, daarbij gebruik makend van gezamenlijke monitoring en rapportering om de deelnemers verantwoordelijk te houden.
Sociale dialoog
De sociale dialoog is een gevestigd, formeel en geïnstitutionaliseerd proces dat geworteld is in de relatie tussen werkgevers en werknemers. Het verwijst naar discussies, onderhandelingen en informatie-uitwisselingen tussen werkgevers en werknemers (vaak vertegenwoordigd door vakbonden). Het kan plaatsvinden op verschillende niveaus - werkplaats, sector, nationaal of internationaal - en wordt door de IAO erkend als een belangrijk middel om waardig werk te bevorderen.
Sociale dialoog en due diligence kunnen fungeren als elkaar wederzijds versterkende processen die essentieel zijn voor verantwoord ondernemen. Zowel due diligence als sociale dialoog zijn procesgericht, preventief en gebaseerd op continu overleg. Effectieve due diligence vereist zinvol overleg met betrokken groepen in de hele waardeketen, met een belangrijke rol voor werknemersorganisaties, zoals benadrukt in de ILO MNE Declaration (paragraaf 10 (e)). De sociale dialoog kan bedrijven in staat stellen om cruciale inzichten te verzamelen over mensenrechtenrisico's en oplossingen, waardoor due diligence robuuster en participatief wordt. Op zijn beurt kan due diligence de sociale dialoog versterken door bedrijven aan te moedigen te beoordelen of rechten zoals vrijheid van vereniging en collectieve onderhandelingen worden nageleefd, en door de voortdurende samenwerking met belanghebbenden te ondersteunen.
Bipartiete sociale dialoog en HRDD
Verschillende Europese vakbonden leggen verbanden tussen bestaande structuren voor sociale dialoog en toekomstige due diligence-verplichtingen op bedrijfsniveau. De Nederlandse vakbond CNV Internationaal heeft een meetinstrument ontwikkeld, de Fair Work Monitor, om inzicht te krijgen in de arbeidsomstandigheden in wereldwijde waardeketens. Vervolgens proberen ze een dialoog op te zetten met de leveranciers over de bevindingen van deze onderzoeken, waarbij ze ook de internationale inkopers in deze sector betrekken. In een aantal gevallen heeft dit geresulteerd in actieplannen die samen met de bedrijven zijn ontwikkeld om de situatie ter plekke te verbeteren, met thema's als veiligheid en gezondheid op het werk, sociale dialoog en collectieve onderhandelingen. Duitse vakbonden gebruiken de Duitse wet inzake de toeleveringsketen om de sociale dialoog in lage-inkomenslanden te bevorderen.
Belgische vakbonden doen aan HRDD
In het kader van het TruStone-initiatief ondersteunen Belgische en Nederlandse vakbonden importeurs van natuursteen om hun leveranciers in lage-inkomenslanden aan te moedigen in gesprek te gaan met lokale middenveldorganisaties en vakbonden, met als doel geleidelijk een dialoog tot stand te brengen. Belgische vakbonden onderzoeken ook de rol van nationale en Europese ondernemingsraden in HRDD-duurzaamheidsrapportage. De ondernemingsraden zijn een centraal orgaan voor sociale dialoog op bedrijfsniveau voor bedrijven met meer dan 50 werknemers. In overeenstemming met de richtlijn duurzaamheidsrapportering door bedrijven (CSRD) kunnen werkgevers en vakbonden zich tijdens de ondernemingsraad buigen over de kwaliteit en inhoud van duurzaamheidsrapportering als onderdeel van de Economische & Financiële Informatie (EFI).
Wereldwijde raamovereenkomsten (WRO)
Een wereldwijde raamovereenkomst is een specifieke vorm van grensoverschrijdende sociale dialoog. Ze wordt rechtstreeks onderhandeld tussen een multinational en een of meer wereldwijde vakbondsfederaties. Ze verplicht het bedrijf om de fundamentele arbeidsrechten (cf. de IAO-standaarden) te respecteren in al zijn activiteiten en, in veel gevallen, in zijn toeleveringsketen.
In tegenstelling tot MSI's creëren WRO's een directe en formele relatie tussen het bedrijfsmanagement en de werknemersvertegenwoordigers. Ze baseren zich op het wettelijke mandaat van vakbonden om werknemers te vertegenwoordigen, zijn vaak gekoppeld aan klachten- en geschillenbeslechtingsmechanismen en omvatten meestal gezamenlijke controlemechanismen zoals bezoeken aan de werkplek of beoordelingscomités.
Hoewel WRO's de bescherming van de arbeidsrechten kunnen versterken, hangt de doeltreffendheid ervan af van de vakbondscapaciteit, de engagementen van de bedrijven en de lokale handhavingscapaciteit. De dekking is vaak beperkt tot een deel van de beroepsbevolking en de implementatie kan zwakker zijn in contexten met restrictieve arbeidswetten of een beperkte werknemersorganisatie.